न्याय्य व्यवहार संहिता (Fair Practice Code)

प्रस्तावना (Preamble)

ही न्याय्य व्यवहार संहिता ("एफपीसी" किंवा "धोरण" किंवा "संहिता") साजन इंटरनॅशनल प्रायव्हेट लिमिटेड ("कंपनी" किंवा "आम्ही" किंवा "आमचे" किंवा "आम्हाला") द्वारे भारतीय रिझर्व्ह बँक ("आरबीआय") ने बिगर-बँकिंग वित्तीय कंपन्यांसाठी ("एनबीएफसी") जारी केलेल्या मास्टर परिपत्रक क्र. RBI/DOR/2025-26/362 DOR.MCS.REC.No.281/01-01-039/2025- दिनांक २८ नोव्हेंबर, २०२५ ("आरबीआय परिपत्रक") मधील मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार तयार केली गेली आहे, ज्यामध्ये ग्राहकांशी व्यवहार करताना निष्पक्ष व्यावसायिक आणि कॉर्पोरेट पद्धतींचे निकष निश्चित केले आहेत.

खाली नमूद केलेली एफपीसी वरील आरबीआय परिपत्रकात नमूद केलेल्या एनबीएफसींसाठीच्या न्याय्य व्यवहार संहितेच्या मार्गदर्शक तत्त्वांशी पूर्णपणे सुसंगत आहे. या मार्गदर्शक तत्त्वांमध्ये कर्जाच्या अटी व शर्तींविषयी पुरेशी माहिती देणे आणि कर्ज वसुलीसाठी विना-दडपण पद्धतींचा अवलंब करणे याविषयीच्या सामान्य तत्त्वांचा समावेश आहे.

कंपनीने सर्व ग्राहकांच्या माहितीसाठी ही एफपीसी आपल्या सर्व कार्यालयांमध्ये आणि ग्राहक सेवा केंद्रांमध्ये, तसेच आपल्या अधिकृत संकेतस्थळावर (वेबसाइट) ठळकपणे प्रदर्शित केली आहे, आणि तिचे काटेकोरपणे पालन केले जाईल.

संहितेचे उद्दिष्ट (Objective of the Code)

कंपनीच्या न्याय्य कर्ज वाटप पद्धती तिच्या विपणन, कर्ज मंजुरी, प्रक्रिया, सेवा आणि वसुली यासह सर्व कामकाजाच्या पैलूंवर लागू राहतील. एफपीसीप्रती कंपनीची वचनबद्धता ही कर्मचारी उत्तरदायित्व, देखरेख व लेखापरीक्षण कार्यक्रम, प्रशिक्षण आणि तंत्रज्ञानाच्या माध्यमातून दिसून येईल.

कंपनीचे संचालक मंडळ आणि व्यवस्थापन हे कंपनीच्या कामकाजात न्याय्य कर्ज वाटपाची दृढ वचनबद्धता प्रतिबिंबित होईल आणि सर्व कर्मचाऱ्यांना या वचनबद्धतेची पूर्ण जाणीव असेल याची खात्री करण्यासाठी आवश्यक कार्यपद्धती स्थापित करण्यास जबाबदार आहेत.

या संहितेचा विकास खालील उद्दिष्टांसह करण्यात आला आहे:

• ग्राहकांशी व्यवहार करताना न्याय्य आणि निष्पक्ष पद्धती सुनिश्चित करणे;
• व्यवसाय चालवताना पारदर्शक, न्याय्य, नैतिक आणि कायदेशीररीत्या योग्य पद्धतींचे पालन करणे;
• ग्राहकांना / संभाव्य ग्राहकांना सर्व आवश्यक माहिती आणि मार्गदर्शन पुरवणे व परस्पर फायदेशीर दीर्घकालीन संबंधांना चालना देणे; आणि
• कंपनीविषयी ग्राहकांचा विश्वास अधिक दृढ करणे.

प्रमुख वचनबद्धता (Key Commitments)

ग्राहकांशी व्यवहार करताना कंपनी पुढील प्रमुख वचनबद्धता पाळण्याचे वचन देते:

• व्यावसायिक, कार्यक्षम, सौजन्यपूर्ण, तत्पर आणि जलद सेवा प्रदान करणे;
• धर्म, जात, लिंग किंवा वंशाच्या आधारावर कोणत्याही प्रकारे भेदभाव न करणे;
• कर्ज उत्पादनांच्या जाहिरातीत आणि विपणनामध्ये निष्पक्ष आणि प्रामाणिक राहणे;
• कर्ज व्यवहारांच्या अटी व शर्ती, खर्च, अधिकार आणि दायित्वे याबाबत ग्राहकांना अचूक आणि वेळेवर माहिती देणे;
• कर्ज घेऊ इच्छिणाऱ्या ग्राहकांना योग्य मार्गदर्शन आणि सहाय्य प्रदान करणे;
• कंपनीमध्ये तक्रार निवारण प्रणाली स्थापन करून ग्राहकांशी असलेले वाद किंवा मतभेद सलोख्याने सोडवण्याचा प्रामाणिक प्रयत्न करणे;
• सर्व नियामक आवश्यकतांचे प्रामाणिकपणे व सद्भावनेने पालन करणे; आणि
• मालक व व्यवस्थापन यांचे हितसंबंध संतुलित करणारी मोबदला (कॉम्पेंसेशन) आणि इतर धोरणे लागू करणे.

कर्जासाठी अर्ज आणि त्यांची प्रक्रिया (Applications for Loans and Their Processing)

• कर्जदाराशी होणारा सर्व संवाद स्थानिक भाषेत किंवा कर्जदाराला समजणाऱ्या भाषेत केला जाईल.
• कंपनीच्या कर्ज अर्ज फॉर्ममध्ये कर्जदाराच्या हितावर परिणाम करू शकणारी सर्व आवश्यक माहिती तसेच कर्जदाराने सादर करावयाची आवश्यक कागदपत्रे तपशीलवार नमूद केलेली असतील.
• इतर एनबीएफसींद्वारे दिल्या जाणाऱ्या अटी व शर्तींशी तुलना करून योग्य निर्णय घेता यावा यासाठी कंपनी कर्जदाराला आवश्यक ती संपूर्ण माहिती उपलब्ध करून देईल.
• कंपनीकडे कर्जदारांना कर्ज अर्ज प्राप्त झाल्याची पोहोच पावती देण्याची कार्यपद्धती उपलब्ध आहे आणि सर्व आवश्यक माहिती पूर्णपणे प्राप्त झाल्याच्या तारखेपासून वाजवी कालावधीत कंपनी कर्जदाराला आपल्या निर्णयाची माहिती देईल.

कर्ज मूल्यमापन आणि अटी/शर्ती (Loan Appraisal and Terms/Conditions)

• कंपनी कर्जदाराला समजणाऱ्या भाषेत मंजुरी पत्राद्वारे किंवा अन्य लेखी स्वरूपात मंजूर कर्जाची रक्कम, वार्षिक व्याजदर व त्याची गणना करण्याची पद्धत यासह लागू अटी व शर्ती लेखी कळवेल आणि कर्जदाराची स्वीकृती आपल्या दप्तरी नोंदवून ठेवेल. कंपनीविरुद्ध प्राप्त होणाऱ्या तक्रारी सामान्यतः अतिरिक्त व्याज किंवा दंडात्मक शुल्कांशी संबंधित असल्याने, कंपनी कर्ज करारामध्ये उशिरा परतफेडीसाठी आकारल्या जाणाऱ्या दंडाचा ठळक (बोल्ड) अक्षरांमध्ये स्पष्ट उल्लेख करेल.
• कंपनी कर्ज मंजुरी / वितरणाच्या वेळी कर्जदाराला समजणाऱ्या भाषेत कर्ज कराराची एक प्रत आणि करारात नमूद केलेल्या सर्व परिशिष्टांची एक-एक प्रत सर्व कर्जदारांना अनिवार्यपणे उपलब्ध करून देईल.

अटी व शर्तींमधील बदलांसह कर्जांचे वितरण (Disbursement of Loans & Changes in Terms)

• कंपनी कर्जदाराला समजणाऱ्या भाषेत कर्जाच्या अटी व शर्तींमधील कोणताही बदल, ज्यात वितरण वेळापत्रक, व्याजदर, सेवा शुल्क, मुदतपूर्व परतफेड शुल्क इत्यादींचा समावेश आहे, त्याविषयी लेखी पूर्वसूचना देईल. कंपनी हे देखील सुनिश्चित करेल की व्याजदर आणि शुल्कांमधील बदल केवळ भविष्यातील प्रभावानेच लागू केले जातील. या संदर्भातील एक योग्य कलम कर्ज करारामध्ये समाविष्ट केले जाईल.
• कर्ज करारांतर्गत परतफेड त्वरित मागवण्याचा किंवा अंमलबजावणीचा निर्णय संबंधित कर्ज कराराशी सुसंगत असेल.
• कर्जदाराने सर्व देय रक्कम पूर्णपणे भरल्यानंतर किंवा मंजूर मर्यादेची थकबाकी वसूल झाल्यानंतरच कंपनी कर्जदाराची सर्व सुरक्षित मालमत्ता/तारण परत करेल, जे कंपनीच्या इतर कोणत्याही दाव्यासाठी असलेल्या कायदेशीर अधिकाराच्या अधीन असेल. जर अशा सेट-ऑफ अधिकाराचा वापर करायचा असेल, तर उर्वरित दावे आणि ज्या अटींनुसार कंपनी तारण रोखून ठेवण्यास पात्र असेल त्याबद्दल कर्जदाराला पूर्ण तपशिलासह पूर्वसूचना दिली जाईल. सर्व औपचारिकता पूर्ण झाल्यापासून पंधरा (१५) कामकाजाच्या दिवसांच्या आत कर्जदाराला रीतसर ना-हरकत प्रमाणपत्र ("एनओसी") जारी केले जाईल.

सर्वसाधारण तरतुदी (General Provisions)

• संबंधित कर्ज कराराच्या अटी व शर्तींमध्ये नमूद केलेली कारणे वगळता कंपनी कर्जदाराच्या अंतर्गत बाबींमध्ये कोणताही हस्तक्षेप करणार नाही (कर्जदाराने आधी उघड न केलेली नवीन माहिती समोर आल्यास वगळून).
• आमचे क्षेत्रीय कर्मचारी कर्जदारांना सकाळी ६ पूर्वी आणि रात्री ८ नंतर फोन करणार नाहीत, तसेच कर्ज वसुलीसाठी सण, विवाह किंवा दुःखाच्या प्रसंगी त्यांच्या घरी किंवा कामाच्या ठिकाणी भेट देणार नाहीत.
• कर्ज अर्जाची प्रक्रिया क्लिष्ट नसून पूर्व-नियोजित वेळापत्रकानुसार आणि सुव्यवस्थित प्रक्रियेद्वारे कर्जाचे वितरण केले जाईल याची आम्ही खात्री करू.
• कर्ज खाते हस्तांतरित करण्यासाठी कर्जदाराकडून विनंती प्राप्त झाल्यास, कंपनीची सहमती किंवा हरकत कर्जदाराची विनंती मिळाल्यापासून एकवीस (२१) दिवसांच्या आत कर्जदाराला कळवली जाईल. असे हस्तांतरण लागू कायद्यानुसार पारदर्शक कराराच्या अटींनुसार होईल.
• थकबाकीच्या वसुलीसाठी कंपनी कोणत्याही गैरवाजवी छळाचा अवलंब करणार नाही, उदा. अवेळी सतत फोन करणे, वसुलीसाठी बळाचा वापर करणे इत्यादी टाळले जाईल. कर्मचाऱ्यांनी ग्राहकांशी सौजन्याने व्यवहार करावा यासाठी त्यांना योग्य प्रशिक्षण दिले जाईल.

एफपीसी संवादाची भाषा आणि माध्यम (Language and Mode of Communicating FPC)

• ही एफपीसी कंपनीने इंग्रजी भाषेत तयार केली असून ती कंपनीच्या संचालक मंडळाने रीतसर मंजूर केली आहे आणि या संदर्भात आरबीआयने दिलेल्या मार्गदर्शक तत्त्वांवर आधारित आहे.
• सर्व संबंधित घटकांच्या माहितीसाठी ही एफपीसी कंपनीने आपल्या अधिकृत वेबसाइटवर प्रकाशित केली आहे.

आकारल्या जाणाऱ्या अतिरिक्त व्याजाचे नियमन (Regulation of Excessive Interest Charged)

• कंपनीने व्याजदर, प्रक्रिया शुल्क आणि इतर खर्च निश्चित करण्यासाठी योग्य अंतर्गत तत्त्वे आणि कार्यपद्धती निश्चित केल्या आहेत.
• कंपनीच्या संचालक मंडळाने कर्जासाठी आकारण्यात येणारा व्याजदर ठरवण्यासाठी निधीचा खर्च, नफा मार्जिन आणि जोखीम प्रीमियम यांसारख्या घटकांचा विचार करून व्याजदर मॉडेल स्वीकारले आहे.
• व्याजदर आणि जोखमीचे वर्गीकरण करण्याची पद्धत कंपनीच्या वेबसाइटवर उपलब्ध केली जाईल. व्याजदरामध्ये बदल झाल्यास संकेतस्थळावरील माहिती अद्ययावत केली जाईल. व्याजदर हा वार्षिक दर असेल.

एनबीएफसींद्वारे आकारल्या जाणाऱ्या अतिरिक्त व्याजाबाबत तक्रारी (Complaints Regarding Excessive Interest)

कंपनी मान्य करते की एनबीएफसी क्षेत्रातील जास्त व्याजदर आणि शुल्कांवरील ग्राहकांच्या तक्रारींसंदर्भात तिला रिझर्व्ह बँकेकडून मार्गदर्शन मिळाले आहे. व्याजदर कंपनीच्या अंतर्गत धोरणांनुसार आणि बाजारातील परिस्थितीनुसार ठरवले जात असले, तरी असे दर आणि शुल्क न्याय्य, पारदर्शक आणि वाजवी असावेत यासाठी कंपनी कटिबद्ध आहे. कंपनीचा असा विश्वास आहे की तिच्या किंमत ठरवण्याच्या पद्धती शाश्वत, वाजवी आणि योग्य आर्थिक तत्त्वांच्या व नियामक अपेक्षांच्या सुसंगत आहेत.

एनबीएफसींद्वारे वित्तपुरवठा केलेल्या वाहनांचा पुनर्ताबा (Repossession of Financed Vehicles)

कंपनीकडे कर्जदारासोबतच्या करारात कायदेशीररीत्या अंमलबजावणीयोग्य असा पुनर्ताबा (पुन्हा ताबा घेण्याचा) अंतर्भूत नियम आहे. पारदर्शकता सुनिश्चित करण्यासाठी, कराराच्या अटी व शर्तींमध्ये खालील बाबींची तरतूद असेल:

1. ताबा घेण्यापूर्वी नोटीस देण्याचा कालावधी;
2. ज्या परिस्थितीमध्ये नोटीस कालावधी माफ केला जाऊ शकतो ती परिस्थिती;
3. तारणाचा ताबा घेण्याची कायदेशीर प्रक्रिया;
4. मालमत्तेच्या विक्री/लिलावापूर्वी कर्जदाराला कर्ज परतफेडीसाठी अंतिम संधी देण्याबाबतची तरतूद;
5. कर्जदाराला पुन्हा ताबा देण्याची प्रक्रिया; आणि
6. मालमत्तेची विक्री किंवा लिलाव करण्याची प्रक्रिया.

अशा अटी व शर्तींची एक प्रत कर्जदाराला दिली जाईल. कंपनी कर्ज मंजुरी/वितरणाच्या वेळी सर्व कर्जदारांना कर्ज कराराची एक प्रत आणि त्यात नमूद केलेल्या सर्व परिशिष्टांची एक-एक प्रत अनिवार्यपणे उपलब्ध करून देईल, जे अशा करारांचा / कर्ज करारांचा एक मुख्य घटक आहे.

शारीरिक / दृष्टीदोष असणाऱ्या दिव्यांग व्यक्तींसाठी कर्ज सुविधा (Loan Facilities for Differently Abled)

कंपनी दिव्यांगत्वाच्या कारणास्तव शारीरिक किंवा दृष्टीदोष असणाऱ्या अर्जदारांना कर्ज सुविधांसह विविध उत्पादने देण्यामध्ये कोणताही भेदभाव करणार नाही. कंपनीच्या सर्व शाखा अशा व्यक्तींना विविध व्यावसायिक सुविधांचा लाभ घेण्यासाठी सर्वतोपरी सहाय्य करतील. कंपनी सर्व स्तरांवरील कर्मचाऱ्यांसाठी आयोजित प्रशिक्षण कार्यक्रमांमध्ये कायदा आणि आंतरराष्ट्रीय नियमांद्वारे दिव्यांग व्यक्तींना मिळालेल्या अधिकारांचा समावेश असलेले योग्य प्रशिक्षण मॉड्यूल समाविष्ट करेल. याशिवाय, कंपनीने आधीच स्थापन केलेल्या तक्रार निवारण यंत्रणेद्वारे दिव्यांग व्यक्तींच्या तक्रारींचे त्वरित निवारण केले जाईल.